پت اسکن (PET Scan) بهعنوان یکی از پیشرفتهترین روشهای تصویربرداری پزشکی، امکان شناسایی تغییرات سلولی و متابولیک را فراهم کرده و به پزشکان کمک میکند سرطان را دقیقتر، زودتر و هدفمندتر تشخیص دهند.این روش تصویربرداری نهتنها وجود تومور را مشخص میکند، بلکه اطلاعات ارزشمندی درباره فعالیت و گسترش سلولهای سرطانی در اختیار تیم درمان قرار میدهد.
پت اسکن یا Positron Emission Tomography نوعی تصویربرداری پیشرفته است که بهجای نمایش صرفِ شکل اندامها، عملکرد و متابولیسم سلولها را بررسی میکند.در این روش، مقدار کمی ماده رادیواکتیو (معمولاً قند نشاندار شده) به بدن تزریق میشود. سلولهایی که فعالیت بیشتری دارند، مانند سلولهای سرطانی، این ماده را بیشتر جذب میکنند و در تصاویر پت اسکن بهصورت نواحی فعال دیده میشوند.
سلولهای سرطانی نسبت به سلولهای سالم مصرف انرژی بالاتری دارند. پت اسکن با شناسایی این افزایش مصرف، میتواند:
به همین دلیل، پت اسکن یکی از دقیقترین ابزارها در تشخیص و پایش سرطان محسوب میشود.
پت اسکن در مراحل مختلف بیماریهای سرطانی استفاده میشود، از جمله:
در مواردی که سایر روشهای تصویربرداری نتیجه قطعی ارائه نمیدهند، پت اسکن میتواند به شناسایی ضایعات مشکوک کمک کند.
پت اسکن مشخص میکند سرطان تا چه حد در بدن گسترش یافته و آیا غدد لنفاوی یا اندامهای دیگر درگیر شدهاند یا خیر.
پس از شیمیدرمانی یا رادیوتراپی، پت اسکن نشان میدهد آیا سلولهای سرطانی هنوز فعال هستند یا درمان مؤثر بوده است.
در بیمارانی که سابقه سرطان دارند، پت اسکن میتواند بازگشت بیماری را در مراحل اولیه شناسایی کند.
در حالی که سیتیاسکن و امآرآی بیشتر ساختار آناتومیک بدن را نشان میدهند، پت اسکن روی فعالیت سلولی تمرکز دارد.
| ویژگی | پت اسکن | سیتیاسکن | امآرآی |
| نوع بررسی | عملکرد سلولی | ساختار بدن | بافت نرم |
| دقت در تشخیص سرطان | بسیار بالا | متوسط | متوسط |
| تشخیص فعالیت تومور | دارد | ندارد | محدود |
در بسیاری از مراکز پیشرفته، این روش بهصورت PET/CT انجام میشود تا اطلاعات عملکردی و ساختاری بهصورت همزمان بررسی شوند.
انجام پت اسکن (PET Scan) یک فرایند غیرتهاجمی، دقیق و مرحلهبهمرحله است که معمولاً بدون درد و با ایمنی بالا انجام میشود. این تصویربرداری بهگونهای طراحی شده که فعالیت سلولهای بدن، بهویژه سلولهای سرطانی، بهوضوح قابل بررسی باشد.مراحل انجام پت اسکن بهصورت زیر است:
در ابتدا مقدار بسیار کمی ماده رادیواکتیو نشاندار شده (معمولاً قند) از طریق تزریق وریدی وارد بدن میشود.
این ماده بیخطر بوده و بهطور خاص در سلولهایی که فعالیت متابولیکی بالاتری دارند تجمع پیدا میکند.
پس از تزریق، بیمار باید حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه در حالت استراحت باقی بماند تا ماده تزریقی بهخوبی در بدن پخش شود.
در این مدت، حرکت یا فعالیت بدنی توصیه نمیشود؛ زیرا میتواند بر دقت تصاویر تأثیر بگذارد.
بیمار روی تخت مخصوص دستگاه پت اسکن دراز میکشد و تخت بهآرامی وارد دستگاه میشود.در این مرحله:
پس از اتمام تصویربرداری، بیمار میتواند فعالیتهای روزمره خود را از سر بگیرد.تصاویر بهدستآمده توسط پزشک متخصص تصویربرداری بررسی و تفسیر میشوند و نتیجه نهایی در اختیار پزشک معالج قرار میگیرد.بعد از انجام پت اسکن، نوشیدن مایعات فراوان توصیه میشود تا ماده تزریقی سریعتر از بدن دفع شود.
رعایت نکات آمادگی قبل از انجام پت اسکن (PET Scan) نقش مهمی در دقت نتایج تصویربرداری دارد. عدم توجه به این موارد میتواند باعث کاهش کیفیت تصاویر یا تفسیر نادرست شود. مهمترین نکات آمادگی عبارتاند از:
بیمار باید حداقل ۶ ساعت قبل از انجام پت اسکن ناشتا باشد.در این مدت مصرف غذا و نوشیدنیهای شیرین ممنوع است، اما نوشیدن آب ساده مشکلی ندارد.
از انجام ورزش یا فعالیت بدنی شدید حداقل ۲۴ ساعت قبل از پت اسکن خودداری شود؛ زیرا فعالیت عضلانی میتواند جذب ماده تزریقی را تغییر دهد.
در بیماران مبتلا به دیابت، کنترل دقیق قند خون اهمیت زیادی دارد. قند خون بالا ممکن است دقت پت اسکن را کاهش دهد. تنظیم دارو یا انسولین باید حتماً با نظر پزشک انجام شود.
در اغلب موارد مصرف داروهای معمول مشکلی ندارد، اما لازم است لیست داروهای مصرفی پیش از انجام پت اسکن به پزشک یا پرسنل مرکز اطلاع داده شود.
در صورت بارداری یا شیردهی، حتماً باید پیش از انجام پت اسکن به پزشک اطلاع داده شود تا تصمیمگیری مناسب انجام گیرد.
در روز انجام پت اسکن، بهتر است بیمار آرامش کامل داشته باشد و طبق دستورالعملهای مرکز تصویربرداری عمل کند تا تصاویر با بالاترین کیفیت ممکن تهیه شوند.
میزان اشعه استفادهشده در پت اسکن کنترلشده و ایمن است. ماده رادیواکتیو طی مدت کوتاهی از بدن دفع میشود و در صورت نیاز پزشکی، مزایای این روش بهمراتب بیشتر از خطرات احتمالی آن است.
پت اسکن (PET Scan) یکی از دقیقترین روشهای تصویربرداری در تشخیص و ارزیابی سرطان است؛ زیرا برخلاف بسیاری از روشهای دیگر، فقط به شکل ظاهری بافتها اکتفا نمیکند و فعالیت سلولی و متابولیسم تومورها را بررسی میکند. مهمترین مزایای پت اسکن در تشخیص سرطان عبارتاند از:
پت اسکن میتواند تغییرات متابولیکی سلولها را در مراحل اولیه بیماری شناسایی کند؛ حتی زمانی که توده هنوز در سیتیاسکن یا امآرآی قابل مشاهده نیست.
با بررسی میزان فعالیت سلولی، پت اسکن به پزشک کمک میکند تا بین ضایعات خوشخیم و بدخیم تفکیک دقیقتری انجام دهد و از بررسیهای غیرضروری جلوگیری شود.
پت اسکن نقش مهمی در مشخصکردن میزان گسترش سرطان در بدن دارد و میتواند درگیری غدد لنفاوی یا اندامهای دوردست را با دقت بالا نشان دهد.
پس از شیمیدرمانی یا رادیوتراپی، پت اسکن مشخص میکند که آیا سلولهای سرطانی هنوز فعال هستند یا درمان بهخوبی مؤثر بوده است؛ حتی پیش از آنکه تغییرات ظاهری در اندازه تومور ایجاد شود.
در بیماران با سابقه سرطان، پت اسکن میتواند بازگشت بیماری را در مراحل اولیه شناسایی کند و امکان شروع سریعتر درمان را فراهم آورد.
با افزایش دقت تشخیص، پت اسکن میتواند نیاز به نمونهبرداریها یا تصویربرداریهای تکراری و غیرضروری را کاهش دهد.
پت اسکن با ارائه اطلاعات دقیق از فعالیت سلولهای سرطانی، ابزار بسیار ارزشمندی برای تشخیص زودهنگام، مرحلهبندی صحیح و پایش مؤثر درمان سرطان محسوب میشود و نقش مهمی در تصمیمگیریهای درمانی ایفا میکند.
پت اسکن (PET Scan) معمولاً برای همه افراد تجویز نمیشود، بلکه در شرایط خاص پزشکی کاربرد دارد و زمانی استفاده میشود که اطلاعات بهدستآمده از آن بتواند در تشخیص یا تصمیمگیری درمانی نقش مؤثر داشته باشد. مهمترین گروههایی که کاندید انجام پت اسکن هستند عبارتاند از:
پت اسکن یکی از اصلیترین ابزارها در بررسی انواع سرطانهاست و برای این بیماران بهمنظور تشخیص اولیه، تعیین مرحله بیماری و پایش روند درمان استفاده میشود.
در مواردی که تودهای در بدن مشاهده شده ولی ماهیت آن با روشهای دیگر بهطور قطعی مشخص نیست، پت اسکن میتواند به تشخیص خوشخیم یا بدخیم بودن ضایعه کمک کند.
برای ارزیابی درگیری غدد لنفاوی یا انتشار سرطان به سایر اندامها، پت اسکن اطلاعات دقیقی در اختیار پزشک قرار میدهد.
پت اسکن برای بررسی میزان پاسخ به شیمیدرمانی، رادیوتراپی یا درمانهای هدفمند کاربرد دارد و مشخص میکند آیا سلولهای سرطانی هنوز فعال هستند یا خیر.
در افرادی که سابقه ابتلا به سرطان دارند و علائم یا یافتههای مشکوک نشان میدهند، پت اسکن میتواند عود بیماری را در مراحل اولیه تشخیص دهد.
در شرایط خاص، پت اسکن برای بررسی زنده بودن عضله قلب یا ارزیابی برخی بیماریهای مغز و اعصاب نیز تجویز میشود.
تصمیم نهایی برای انجام پت اسکن همیشه توسط پزشک معالج و بر اساس شرایط بالینی بیمار، نتایج آزمایشها و سایر روشهای تصویربرداری گرفته میشود.
با وجود دقت بالای پت اسکن (PET Scan) در تشخیص بیماریها، این روش تصویربرداری در برخی شرایط با محدودیتهایی همراه است و ممکن است برای همه افراد مناسب نباشد. آگاهی از این موارد به تصمیمگیری درست و ایمن کمک میکند.
در دوران بارداری، بهدلیل استفاده از ماده رادیواکتیو، انجام پت اسکن معمولاً توصیه نمیشود؛ مگر در شرایط خاص و کاملاً ضروری که پزشک تشخیص دهد فواید آن بیشتر از خطرات احتمالی است.
در مادران شیرده، انجام پت اسکن با احتیاط انجام میشود و معمولاً توصیه میشود تا مدت مشخصی پس از تصویربرداری، شیردهی متوقف شود. مدت زمان دقیق این وقفه توسط پزشک تعیین میگردد.
در بیماران دیابتی با قند خون بالا و کنترلنشده، دقت نتایج پت اسکن کاهش مییابد؛ زیرا جذب ماده تزریقی تحت تأثیر قرار میگیرد. در این شرایط، انجام پت اسکن ممکن است به تعویق بیفتد.
بیمارانی که بهدلیل مشکلات جسمی، درد شدید یا اضطراب قادر به بیحرکت ماندن در حین تصویربرداری نیستند، ممکن است با محدودیت در انجام پت اسکن مواجه شوند.
در موارد نادر، برخی بیماریهای متابولیک یا مصرف داروهای خاص میتوانند بر دقت نتایج تأثیر بگذارند و نیاز به بررسی بیشتر پیش از انجام پت اسکن داشته باشند.
پت اسکن روشی ایمن و دقیق است، اما بررسی شرایط فردی بیمار پیش از انجام آن ضروری است. مشاوره با پزشک معالج و اطلاعرسانی دقیق درباره وضعیت سلامتی، بهترین راه برای تصمیمگیری درست در مورد انجام پت اسکن خواهد بود.
خیر، پت اسکن یک روش غیرتهاجمی و بدون درد است. تنها بخش آن که ممکن است کمی ناراحتی ایجاد کند، تزریق ماده رادیواکتیو در ابتدای کار است که مشابه یک تزریق ساده وریدی انجام میشود. خودِ تصویربرداری کاملاً بدون درد بوده و بیمار فقط باید چند دقیقه بدون حرکت روی تخت دستگاه دراز بکشد.
کل فرایند پت اسکن معمولاً بین ۱٫۵ تا ۲ ساعت طول میکشد. این زمان شامل تزریق ماده، دوره انتظار برای جذب آن در بدن (حدود ۳۰ تا ۶۰ دقیقه) و انجام تصویربرداری است. بخش تصویربرداری بهتنهایی معمولاً کمتر از یک ساعت زمان میبرد.
میزان اشعه استفادهشده در پت اسکن کنترلشده و ایمن است و مطابق با استانداردهای پزشکی انجام میشود. ماده رادیواکتیو مورد استفاده طی مدت کوتاهی از بدن دفع میشود. در صورت تجویز پزشک، مزایای تشخیصی پت اسکن بهمراتب بیشتر از خطرات احتمالی آن است.
پس از انجام پت اسکن، معمولاً محدودیت خاصی وجود ندارد و بیمار میتواند به فعالیتهای روزمره خود بازگردد. توصیه میشود مایعات فراوان مصرف شود تا ماده تزریقی سریعتر از بدن دفع شود. همچنین رعایت دستورالعملهای خاص مرکز تصویربرداری اهمیت دارد.
پت اسکن اطلاعات بسیار دقیقی درباره فعالیت سلولی ارائه میدهد، اما تفسیر نهایی همیشه توسط پزشک متخصص و در کنار سایر آزمایشها و تصویربرداریها انجام میشود. در برخی موارد، پت اسکن مکمل روشهای دیگر تشخیصی است و به تصمیمگیری دقیقتر کمک میکند.
پت اسکن یکی از دقیقترین و پیشرفتهترین روشهای تصویربرداری پزشکی است که نقش کلیدی در تشخیص، مرحلهبندی و پایش درمان سرطان دارد. انجام این بررسی در مراکز مجهز و تحت نظر پزشکان متخصص، میتواند مسیر درمان را شفافتر کرده و شانس موفقیت درمان را افزایش دهد.
